Mỗi đầu năm âm lịch, có một tài liệu tài chính kỳ lạ được nhiều người đón đọc: một chỉ số phong thuỷ dự báo vận của thị trường chứng khoán Hồng Kông trong mười hai tháng tới. Điều kỳ lạ không phải ở nội dung, mà ở tác giả: nó do một công ty môi giới chứng khoán phát hành, và đã ra đều đặn suốt hơn ba mươi năm, từ 1992. Một định chế tài chính phương Tây, nghiêm túc bàn chuyện phong thuỷ của sàn Hằng Sinh — nửa như trò vui, nửa như một nghi thức văn hoá.
Chi tiết nhỏ ấy hé lộ một điều lớn. Cùng là người Hoa, cùng thừa hưởng một kho lý số nghìn năm (gốc gác mờ mịt như đã kể), nhưng Đại lục, Đài Loan và Hồng Kông sống với truyền thống ấy theo ba cách hoàn toàn khác nhau. Ba số phận của cùng một môn học — và mỗi số phận là một tấm gương phản chiếu xã hội sinh ra nó.
Hồng Kông: mệnh lý lên sàn chứng khoán
Ở Hồng Kông, lý số hoà vào thương mại và báo chí một cách tự nhiên nhất. Đây là nơi phong thuỷ và tử vi trở thành một phần của văn hoá thị dân: thầy phong thuỷ là người của công chúng, xuất hiện trên truyền hình, giữ chuyên mục báo, ra sách bán chạy. Chính mảnh đất này đã sinh ra làn sóng phổ cập Tử Vi thập niên 1980 mà ta đã nhắc tới ở các bài về Vương Đình Chi.
Cái "chỉ số phong thuỷ" kể trên là biểu tượng hoàn hảo cho tinh thần Hồng Kông: thực dụng, thị trường, và không ngại pha trộn. Mệnh lý ở đây không núp trong bóng tối cũng không cần biện minh học thuật — nó là một dịch vụ, một món giải trí nghiêm túc, một nét duyên của một thành phố tài chính mà vẫn xem ngày, coi hướng. Lý số Hồng Kông, nói gọn, là lý số đã hoà tan vào đời sống đô thị và đồng tiền.
Đài Loan: một nghề "có triển vọng"
Sang Đài Loan, bức tranh đổi màu. Ở đây lý số phát triển trong một thị trường tự do và cởi mở đến mức đáng ngạc nhiên. Đã có những khảo sát cho thấy một tỷ lệ lớn nhân viên văn phòng từng tìm đến lý số; thậm chí có thời điểm nghề bói toán – tướng số được xếp vào nhóm ngành "có triển vọng". (Các con số cụ thể phần lớn từ khảo sát cũ, nên chỉ nên đọc như chỉ dấu về mức phổ biến, không phải phép đo hiện tại.)
Điều làm Đài Loan khác biệt là chiều sâu sinh hoạt. Đây là nơi Tử Vi bùng nổ thành thời "trăm nhà đua tiếng", nơi sách vở, hội nhóm, lớp học nở rộ, và cũng là nơi giới học thuật ghi nhận hiện tượng: các cuộc khảo sát xã hội định kỳ của giới nghiên cứu Đài Loan có hẳn phần đo niềm tin vào "số mệnh và thuật số". Lý số ở Đài vừa là một ngành dịch vụ sôi động, vừa là một đối tượng được quan sát nghiêm túc — một truyền thống sống công khai giữa ban ngày, được cả thị trường lẫn học giới chú ý.
Đại lục: trong bóng tối, rồi trên mạng
Đại lục là câu chuyện khác hẳn, và phức tạp nhất. Suốt phần lớn thế kỷ 20, thuật số ở đây mang cái nhãn nặng nề "mê tín phong kiến", bị hạn chế và đẩy vào bóng tối. Truyền thống gần như vắng bóng khỏi đời sống công khai trong nhiều thập niên.
Nhưng rồi nó trở lại — theo một cách rất thời đại. Những năm gần đây, giữa một thế hệ trẻ đô thị đầy lo âu, lý số hồi sinh mạnh mẽ trên không gian mạng: ứng dụng xem số hàng chục triệu người dùng, các trào lưu "huyền học mạng", cầu may qua chatbot, "kinh tế đền chùa" nở rộ. Cùng lúc, nhà nước vẫn giữ con mắt cảnh giác, truyền thông chính thống vẫn nhắc nhở về mê tín và nạn lừa đảo. Kết quả là một trạng thái căng: một truyền thống vừa nửa ngầm về mặt chính thức, vừa bùng nổ về mặt thị trường ngầm và trực tuyến. (Về cơn sốt này, có một bài riêng bàn kỹ hơn.)
Ba gương mặt của một truyền thống
Đặt ba vùng cạnh nhau, ta thấy một điều thú vị: thứ định hình số phận của lý số không phải bản thân môn học, mà là xã hội chứa nó. Cùng một Tử Vi, một phong thuỷ, một bát tự — nhưng ở Hồng Kông chúng thành hàng hoá thị trường tự do, ở Đài Loan thành một ngành sinh hoạt công khai được cả học giới dõi theo, còn ở Đại lục thì thành một dòng chảy ngầm chực chờ bùng lên mỗi khi có khe hở.
Chính trị, kinh tế, lịch sử — ba lực ấy nhào nặn một truyền thống chung thành ba hình hài khác nhau. Lý số, ở đây, hoá ra là một cái nhiệt kế: đo độ tự do của thị trường, đo mức lo âu của xã hội, đo cả thái độ của nhà nước với "cái cũ".
Kết
Vậy nên khi nói "lý số của người Hoa", ta nên nhớ rằng không có một "người Hoa" đồng nhất, cũng không có một cách sống chung với lý số. Có ba bản đồ chồng lên nhau: một Hồng Kông thực dụng, một Đài Loan cởi mở, một Đại lục giằng co giữa cấm đoán và khát khao. Đọc ba bản đồ ấy, ta hiểu thêm không chỉ về Tử Vi, mà về chính ba xã hội — bởi cách một cộng đồng đối xử với những niềm tin cũ của mình luôn nói rất nhiều về việc cộng đồng ấy đang là ai.
*Bài viết là quan sát văn hoá – xã hội, tổng hợp từ nhiều nguồn; một số số liệu về thị trường lý số ở các vùng còn cũ hoặc khó xác minh, được nêu như chỉ dấu xu hướng chứ không phải phép đo chính xác. Bài giữ khung quan sát, không cổ suý mê tín và không nhằm bình luận chính trị.