Trong làng Tử Vi có những cái tên mà càng đi tìm càng thấy mờ. Ta biết họ để lại một pho sách quan trọng, biết đời sau tôn kính họ, nhưng khi hỏi họ sinh năm nào, mất năm nào, sống ra sao — thì gần như không có câu trả lời chắc chắn. Lục Bân Triệu (陸斌兆) là một người như vậy: một bậc thầy mà hậu thế biết tên qua một tập giảng nghĩa, hơn là qua chính con người ông.
Một danh gia thập niên 1950
Điều ít ỏi mà tư liệu để lại vẽ nên đường nét thế này: Lục Bân Triệu là một danh gia Tử Vi hoạt động ở Hồng Kông vào thập niên 1950, thuộc lớp người "nam lai" — xuôi về phương Nam giữa thời cuộc biến động. Ở Hồng Kông, ông xem số cho người, nổi tiếng một thời, rồi mở lớp truyền dạy cho một số ít học trò. Người ta nhớ về ông như một người luận số có tinh thần bình thực, không màu mè quái lực, mà lại đoán rất trúng.
Còn thân thế trước đó thì chìm trong giai thoại — và cần nói ngay đây là giai thoại, không phải sử liệu. Chuyện lưu truyền kể rằng gốc gác học vấn của ông đến từ một pho "bí kíp Khâm Thiên Giám (欽天監)" — cơ quan thiên văn của triều đình — do một vị quan mang theo khi chạy loạn, được nhà họ Lục cưu mang rồi truyền lại trước khi mất. Nhưng ngay câu chuyện ấy cũng có nhiều dị bản đá nhau về nhân vật và chi tiết, đủ để ta hiểu rằng nó thuộc về truyền khẩu. Năm sinh, năm mất của ông: không nguồn nào ghi rõ. Ngay cả chuyện cuối đời ông sang Mỹ ẩn cư cũng chỉ là lời đồn.
Tập giảng nghĩa in roneo
Cái chắc chắn nhất mà Lục Bân Triệu để lại không phải tiểu sử, mà là một văn bản: bộ 《Tử Vi Đẩu Số Giảng Nghĩa (紫微斗數講義)》. Nguyên thuỷ nó chỉ là giáo trình in roneo dùng cho lớp học của ông — chưa từng phát hành công khai, nên lưu truyền rất ít, thành của hiếm.
Giá trị của nó nằm ở tính hệ thống. Vào thời mà kiến thức Tử Vi phần lớn còn truyền miệng và tản mát, một tập giáo trình mạch lạc, đúc kết cả sở học của một người luận số giỏi, là của quý. Giới nghiên cứu về sau xếp bộ giảng nghĩa của ông vào hàng những giáo trình Tử Vi có hệ thống sớm nhất ở Hồng Kông — thậm chí được xem là tiến thêm một bước so với trước tác của Trương Khai Quyển (張開卷), người vẫn thường được coi là tác giả giáo trình Tử Vi chính quy đầu tiên. Một pho sách như thế, nếu cứ nằm mãi trong dạng bản in roneo, có lẽ đã thất truyền.
Người đưa sách ra ánh sáng
Nó không thất truyền, là nhờ một người khác: Vương Đình Chi (王亭之). Năm 1986, Vương Đình Chi đứng ra hiệu chú, bổ chú và xuất bản bộ Giảng Nghĩa của Lục Bân Triệu thành sách in đại chúng (trọn ba quyển: an tinh pháp, và tính chất tinh diệu), lại bổ sung thêm phần "sáu mươi tinh hệ" mật truyền. Từ một tập tài liệu hiếm hoi truyền tay trong một lớp học nhỏ, bộ sách "công chư ư thế" — được đưa ra với đời — và trở thành sách gối đầu nhập môn cho cả một dòng Tử Vi hiện đại. (Về hành trình canh tân và phổ cập của Vương Đình Chi, xem bài Kẻ phá vỡ bí truyền.)
Đây là chỗ số phận của Lục Bân Triệu thành một nghịch lý đẹp: cái công đặt nền là của ông, nhưng cái tên vang xa lại là của người đến sau. Không có ông thì không có pho sách; không có Vương Đình Chi thì pho sách ấy có lẽ đã chẳng ai biết.
Một cái tên còn tranh cãi
Sẽ là tô hồng nếu dừng ở đó, bởi quanh mối liên hệ Lục — Vương có một cuộc tranh luận chưa ngã ngũ, và một chân dung trung thực cần nhắc tới.
Câu hỏi gây tranh cãi là về chính danh xưng "Trung Châu phái (中州派)". Theo cách kể của phía Vương Đình Chi, ông thuộc Trung Châu phái qua một mạch truyền riêng, còn Lục Bân Triệu là một "nhánh bên" của cùng học phái ấy. Nhưng có những tiếng nói trong giới — đáng chú ý là lời một người thuộc dòng đệ tử của chính Lục Bân Triệu — khẳng định rằng trước đầu thập niên 1980 họ chưa từng nghe tới cái tên "Trung Châu phái", và đặt nghi vấn liệu danh xưng ấy có phải mới được dựng lên về sau hay không.
Ta không có đủ tư liệu để phân xử ai đúng ai sai, và cũng không nên vội. Điều rút ra được, một cách thận trọng, chỉ là: sự thật chắc chắn duy nhất là Vương Đình Chi đã hiệu chú và phổ biến rộng rãi trước tác của Lục Bân Triệu — còn hệ thống "phái" phía sau thì vẫn là chuyện các bên còn kể khác nhau. (Chuyện một môn học quen mượn những cái tên và mạch truyền để tạo uy tín vốn không lạ trong truyền thống mệnh lý — như đã thấy ở nguồn gốc mờ mịt của chính môn Tử Vi.)
Kết
Vậy nên nhớ Lục Bân Triệu thế nào? Có lẽ đúng như ông vốn là: một người đặt nền lặng lẽ. Không phải một pho tượng thánh với đầy đủ ngày sinh tháng đẻ và giai thoại ly kỳ, mà là một danh gia có thật của một thời, để lại một pho sách có thật, rồi lùi vào sương mù để người đời sau chủ yếu gặp ông qua trang giấy.
Và biết đâu đó lại là một cách tồn tại rất hợp với nghề này: cái còn lại lâu nhất không phải danh tiếng của người thầy, mà là tri thức mà người thầy kịp chép xuống và trao đi. Một bậc thầy được nhớ qua sách hơn qua người — xét cho cùng, cũng là một bậc thầy may mắn.
*Bài viết mang tính tham khảo văn hoá – lịch sử, tổng hợp từ nhiều nguồn Hoa ngữ; phân biệt rõ phần có tư liệu (bộ Giảng Nghĩa, việc Vương Đình Chi hiệu chú 1986) với phần giai thoại (nguồn gốc Khâm Thiên Giám) và điểm còn tranh luận (danh xưng Trung Châu phái). Năm sinh – mất chưa có nguồn nên không nêu. Không phán xét các bên, không cổ suý mê tín.