Với nhiều người, mọi thứ dính tới "bói toán Trung Hoa" — Tử Vi, Bát Tự, Kỳ Môn, phong thuỷ, xin xăm — đều là một mớ na ná nhau. Nhưng nếu chịu nhìn kỹ, thuật số cổ hoá ra có một tôn ti rất rõ: có môn từng được triều đình giữ như quốc bảo, cấm dân thường học; có môn chỉ là chuyện xem vận của một người ngoài chợ. Bài này thử đặt Tử Vi lên tấm bản đồ ấy, để thấy nó thật ra đứng ở đâu.
Ba cỗ máy đoán "thiên cơ"
Đỉnh cao của thuật số cổ, người xưa gọi là "tam thức (三式)" — ba môn dùng "thức bàn" (một loại bàn xoay mô phỏng trời đất) để suy diễn: Thái Ất (太乙), Kỳ Môn Độn Giáp (奇門遁甲), và Lục Nhâm (六壬). Một cách nói quen thuộc trong giới chia chúng theo bộ ba trời–đất–người:
「太乙以天元為主，測國事；奇門以地元為主，測集體事；六壬以人元為主，測人事。」
"Thái Ất lấy thiên nguyên làm chủ, đoán việc nước; Kỳ Môn lấy địa nguyên làm chủ, đoán việc tập thể; Lục Nhâm lấy nhân nguyên làm chủ, đoán việc người."
Nói nôm na: Thái Ất đoán vận nước, đại cục, thiên tai; Kỳ Môn Độn Giáp dùng cho quân sự, chọn thời điểm và phương hướng hành động; Lục Nhâm bói những việc cụ thể của đời người. Trong ba môn, Lục Nhâm cổ nhất — có dấu vết từ trước đời Hán. Còn phần lai lịch huy hoàng của chúng thì phần lớn là truyền thuyết: nào Cửu Thiên Huyền Nữ truyền phép cho Hoàng Đế để thắng Xi Vưu, nào Phong Hậu diễn nghìn cục rồi Khương Tử Nha, Trương Lương rút gọn còn mười tám cục, nào Gia Cát Lượng, Lưu Bá Ôn bấm Kỳ Môn định thiên hạ. Những câu chuyện ấy tô cho tam thức một hào quang thần bí, nhưng ta nên đọc chúng như huyền thoại, không phải sử.
Tấm bản đồ thuật số
Muốn biết Tử Vi đứng đâu, phải có tấm bản đồ. Cách phân loại quen dùng ngày nay gọi là "ngũ thuật (五術)": Sơn – Y – Mệnh – Bốc – Tướng (山醫命卜相). (Cần nói thật một điều ít người để ý: khung "ngũ thuật" mạch lạc như ta dùng hôm nay thực ra được hệ thống hoá khá muộn — phổ biến từ một bộ sách thế kỷ 20 — dù từng nhánh riêng lẻ đều cổ.)
Trên bản đồ ấy:
- Mệnh (命) là thuật luận vận mệnh một con người dựa trên năm–tháng–ngày–giờ sinh. Đây là chỗ của Tử Vi Đẩu Số, đứng cạnh người anh em Bát Tự Tử Bình.
- Bốc (卜) là thuật bói việc, đoán cục diện. Đây là chỗ của tam thức — Thái Ất, Kỳ Môn, Lục Nhâm đều thuộc nhánh này.
Nói cách khác, Tử Vi và tam thức không cùng một họ. Tử Vi là "mệnh", tam thức là "bốc". Xếp chúng chung một rọ là một nhầm lẫn phổ biến.
"Người này số ra sao?" và "Việc này thế nào?"
Sự khác nhau ấy không phải chuyện phân loại suông, mà nằm ở câu hỏi mà mỗi môn trả lời.
Tử Vi (và Bát Tự) lấy thời điểm sinh cố định của một người làm đầu vào, lập lá số, rồi luận cả một đời: tính cách, được mất, các bước thăng trầm. Đầu vào của nó là một con người. Nó trả lời câu: "Người này, số phận ra sao?"
Tam thức thì ngược lại: nó lấy thời điểm khởi sự — lúc người ta đặt câu hỏi, lúc việc bắt đầu — làm đầu vào, lập cục trên thức bàn, rồi đoán kết quả của một việc hoặc một cục diện: trận đánh này thắng thua ra sao, nên đi hướng nào, quốc vận năm nay thế nào. Đầu vào của nó là một thời điểm sự việc. Nó trả lời câu: "Việc này, lúc này, sẽ thế nào?"
Đó là lý do sâu xa nhất để nói Tử Vi không phải một trong tam thức, thậm chí không cùng phạm trù: một bên vẽ chân dung trọn đời một con người, một bên chụp nhanh cục diện một sự việc.
Kẻ đến sau
Còn một khác biệt nữa: tuổi tác. Tam thức là hàng cổ — Lục Nhâm đã có từ thời trước Hán, gắn liền với thiên văn, lịch pháp và Kinh Dịch. Tử Vi thì trẻ hơn nhiều. Văn bản Tử Vi sớm nhất còn khảo được chỉ xuất hiện vào đời Minh (một bộ 《Tử Vi Đẩu Số》 được thu vào Tục Đạo Tạng năm 1607); cái tên Trần Đoàn thường được gán cho nó cũng chỉ là thác danh, như đã kể ở một bài khác.
Thú vị hơn, Tử Vi vốn thoát thai từ một dòng chiêm tinh cổ hơn là Thất Chính Tứ Dư (七政四餘) — thuật luận mệnh bằng bảy sao thật (mặt trời, mặt trăng, năm hành tinh) cùng bốn dư diệu. Nhưng khi biến thành Tử Vi, nó đã làm một cú "lột xác" triệt để: bỏ các thiên thể thật, thay bằng những ngôi sao ảo an theo công thức — chuyện đáng kể riêng trong bài về hư tinh. Tức là so với tam thức nghìn năm tuổi, Tử Vi chỉ là một hậu bối vài trăm năm.
Thiên cơ và chuyện thường dân
Vì sao tam thức được triều đình nâng niu mà Tử Vi lại lưu lạc dân gian? Câu trả lời nằm ở cái mà mỗi môn dám đụng tới.
Tam thức — nhất là Thái Ất và Kỳ Môn — đoán vận nước, quân cơ, thiên tượng. Những thứ ấy bị coi là "thiên cơ", là độc quyền của nhà vua. Luật xưa cấm dân thường "tư tập thiên văn" — tự ý học và luận thiên tượng — có gốc từ đời Đường rồi được chép vào hình luật đời Tống; ai tàng trữ khí cụ, đồ thư thiên văn, sấm vĩ mà tự học đều có thể bị trị tội nặng. Triều đình còn cho thu gom sách thiên văn – bói toán vào kho kín, cử người trông coi. Một môn chạm tới vận nước thì đương nhiên không thể để ngoài dân gian.
Tử Vi thì khác hẳn: nó chỉ đoán vận của một cá nhân — chuyện lấy vợ gả chồng, công danh tiền bạc, thọ yểu của người thường. Nó không đụng tới thiên cơ quốc gia, nên không nằm trong tầm ngắm của những đạo luật cấm gắt kia, và cứ thế lan rộng trong dân, thành một môn ai cũng có thể học, có thể xem. Cái "thấp" về địa vị triều đình ấy, hoá ra lại là cái "may" cho sức sống của nó: chính vì bình dân mà Tử Vi sống khoẻ qua bao đời, trong khi tam thức cao siêu dần thành của hiếm.
Kết
Đặt lên bản đồ, Tử Vi hiện ra đúng như nó là: một môn mệnh lý cá nhân, ra đời muộn, xuất thân bình dân — một hậu bối khiêm tốn bên cạnh những cỗ máy đoán thiên cơ nghìn năm tuổi của triều đình. Biết vậy không làm Tử Vi kém giá trị đi chút nào; nó chỉ giúp ta đặt đúng kỳ vọng. Đừng đòi ở một lá số Tử Vi khả năng "đoán vận nước" của Thái Ất, cũng đừng lẫn nó với phép bấm cục của Kỳ Môn. Tử Vi làm tốt việc của riêng nó: soi một tấm bản đồ cho một đời người — và biết mình đang cầm loại bản đồ nào, đọc nó ở đúng tỷ lệ nào, đã là một nửa của sự khôn ngoan.
*Bài viết mang tính tham khảo văn hoá – lịch sử, tổng hợp từ nhiều nguồn Hoa ngữ; phân biệt rõ sử liệu (niên đại, luật cấm thiên văn) với truyền thuyết (Cửu Thiên Huyền Nữ, các danh nhân dùng Kỳ Môn) và thác danh (Trần Đoàn). Một vài chi tiết chế độ khảo thí/hình phạt đời xưa được nêu ở mức tham khảo. Không cổ suý mê tín.